Yvettezindel.nl

De Magie van het Denken

Het denken is ons belangrijkste gereedschap. Zoals met elk gereedschap moeten we leren om er op een verstandige manier mee om te gaan want wanneer we het slordig gebruiken dan kunnen er ernstige ongelukken mee gebeuren. Het is dan ook goed om eens bij het denken stil te blijven staan en te onderzoeken hoe we dit gereedschap het beste kunnen gebruiken.
Waarneming en waarheid

Wanneer er in het ziekenhuis een EEG gemaakt wordt of een röntgenfoto, dan levert dat heel veel informatie op maar de meesten van ons zullen daar niet veel wijzer worden. Er is namelijk een groot verschil tussen de feitelijke onderzoeksgegevens die we als een afbeelding of een grafiek voor ons zien en de betekenis daarvan. Pas na veel studie en een lange ervaring zijn we in staat om te begrijpen wat die beelden ons te zeggen hebben en dan nog zullen zelfs deskundigen met elkaar van mening kunnen verschillen over de interpretatie ervan.

Datzelfde geldt ook voor alles wat we in ons dagelijkse leven zien en ervaren. We worden overstelpt door beelden, geluiden en andere indrukken, zoals de verkeerslichten op straat of de reacties van de mensen om ons heen. De betekenis van al die waarnemingen is niet vanzelfsprekend. We moeten leren om er een betekenis aan te geven en de betekenis die we dan geven is afhankelijk van wat we in het verleden hebben geleerd. Onze zintuigen geven ons eindeloos veel informatie en hieruit destilleren we uiteindelijk wat voor ons de ‘waarheid’ is. Dat is dan ook geen objectieve waarheid. We ‘bedenken’ onze eigen waarheid. Ze is alleen maar een persoonlijke interpretatie van onze zintuiglijke indrukken.
• Datgene wat ik waarneem is niet de werkelijkheid, het is mijn persoonlijke interpretatie ervan.

Hoe komt onze kennis van de wereld eigenlijk tot stand? We weten dat iets waar is, omdat we het met onze eigen ogen hebben gezien. Maar helaas is dit niet zo simpel als het lijkt. Eigenlijk moeten we eerst een onderscheid maken tussen de perceptuele of zintuiglijke werkelijkheid en de conceptuele of begripsmatige werkelijkheid.

De perceptuele werkelijkheid is datgene wat onze zintuigen waarnemen. Die zintuiglijke waarneming is een objectief beeld dat voor ons (nog) geen enkele betekenis heeft. Onze ogen bijvoorbeeld laten ons een beeld zien van lichte en donkere vlekken in allerlei kleuren. Dat beeld heeft op zichzelf geen betekenis en dus hebben we daar ook niet zoveel aan. Om dat beeld te begrijpen moeten onze hersenen het eerst bewerken, vergelijken met vroegere informatie. Zo voegen we een betekenis toe aan het beeld dat we zien en zo verandert de perceptuele werkelijkheid in de conceptuele werkelijkheid. Dat is de werkelijkheid die gebaseerd is op bestaande gedachtepatronen.

Kennis ontstaat dus niet door iets nieuws te zien, maar door datgene wat we zien te vergelijken met wat we al weten. Wanneer we bijvoorbeeld een hond zien, dan herkennen we die pas als een hond en we beoordelen onze reactie daarop, op basis van vroegere ervaringen. Zo kijken we allemaal door een bril van vroegere kennis en ervaring en daarmee interpreteren we datgene wat we nu ‘denken’ te zien. Verschillende mensen hebben een verschillende verzameling aan vroegere ervaringen en zien dus ook verschillende dingen. Binnen dezelfde cultuur zijn die verschillen niet zo groot, dus er is een goede overeenstemming tussen wat ik denk te zien en wat mijn buurman denkt te zien.

Maar, wanneer we afkomstig zijn uit totaal verschillende culturen dan kunnen we ook totaal verschillende dingen zien. ‘De’ waarheid bestaat dus niet op het niveau van het denken. Ieder heeft zijn eigen waarheid en de ene waarheid is niet beter dan de andere. We kijken alleen door verschillende brillen. De kleur van onze bril bepaalt niet alleen wat we zien, ze bepaalt ook hoe we ons daarbij voelen en gedragen. Zo kunnen willekeurige beelden blije of sombere gevoelens oproepen, afhankelijk van vroegere ervaringen. Positieve gedachten vormen een vrolijk gekleurde bril en die maakt dat we ons blij en onbezorgd voelen. Een sombere bril maakt ons angstig en verdrietig. Een depressie hangt dan ook vaak samen met een sombere kijk op onszelf, onze wereld en onze toekomst. Een angststoornis hangt samen met de verwachting dat er iets naars gaat gebeuren. We worden niet bang door wat we zien, maar door wat we denken te (gaan) zien. Onze gedachtepatronen bepalen dus in hoge mate ons leven.

Het zijn niet de zintuiglijke waarnemingen waar we op reageren, het zijn onze opvattingen over de werkelijkheid die maken dat we ons blij of verdrietig voelen. Door die opvattingen te veranderen kunnen we ons dus ook anders gaan voelen.
• Gedachten veroorzaken cognities: innerlijke patronen. Deze vormen de ‘bril’ waardoor we nieuwe beelden zien en beoordelen.
• De kleur van onze brillenglazen bepaalt niet alleen wat we zien, maar ook hoe we ons daarbij voelen.
• Gedachten stemmen ons dus af op een bepaalde werkelijkheidservaring.
• Door anders te gaan denken kunnen we een andere werkelijkheid ervaren.
De cognitieve psychotherapie maakt van deze eigenschappen gebruik en is erop gericht om sombere brillenglazen te vervangen door een blijer kleurtje om op die manier angsten en depressies op te lossen. Die werkwijze is erg effectief gebleken.

Gedachte-entiteiten
Een gedachte zou je kunnen omschrijven als een wolkje energie dat een bepaalde betekenis heeft. Wanneer we die gedachte maar vaak genoeg herhalen dan groeit dat wolkje uit tot een grote wolk die een eigen leven gaat leiden. Zo kunnen herhaalde gedachten uitgroeien tot een energiewolk die steeds dikker wordt en die ons uiteindelijk gevangen houdt in het denkpatroon dat hij vertegenwoordigt. Misschien is je jaren geleden een groot onrecht aangedaan of treur je nog steeds om het verlies van een geliefde. Dat je boos of verdrietig bent is heel goed te begrijpen. Dit is een natuurlijk ontladingsmechanisme om je te helpen je emoties te verwerken. Maar, wanneer je na jaren je evenwicht nog steeds niet hebt hervonden dan ben je die wolk van sombere gedachten aan het voeden met nieuwe sombere gedachten en zo kun je gevangen raken in obsessieve denkpatronen die je leven gaan beheersen. Wrok, verdriet en haat, maar ook smetvrees en pleinvrees kunnen ontstaan door het langdurig innerlijk herhalen van een bepaalde gedachte. Datzelfde geldt ook voor religieuze en politieke overtuigingen. Dogmatisch denken ontstaat door langdurige herhaling van gedachten. Als gedachten maar vaak genoeg worden herhaald dan brengen ze de daarbij behorende werkelijkheid vanzelf tot leven. De wolk van gedachten wordt dan een autonoom bewustzijn, een gedachte-entiteit. Zo’n entiteit kan zich als een mentale indringer in je bewustzijn nestelen en je hele leven gaan beheersen. Het is dan niet langer zo dat jij een gedachte hebt. De gedachte heeft jou in zijn macht gekregen. Ernstige psychische problemen kunnen daarvan het gevolg zijn. De objectieve, zintuiglijke werkelijkheid is dan al lang uit het zicht verdwenen. Je bent het contact met de objectieve werkelijkheid helemaal kwijt geraakt omdat je helemaal niet meer weet wat je zintuigen je echt te melden hebben. Je ervaart alleen nog maar de denkpatronen die je leven zijn gaan beheersen.

Sommige mensen kunnen de energetische structuur van onze gedachten ook rechtstreeks waarnemen. Helderzienden als Barbara Ann Brennan, Leadbeater en Gmelig Meijling hebben daarover boeken geschreven met interessante afbeeldingen waarin de energetische betekenis van ons denken wordt geïllustreerd. Tijdens een bijna dood ervaring ziet Phillis Atwater, een Amerikaanse huisvrouw, haar gedachten als concrete substanties die ze als volg beschrijft: “Ik had niet het flauwste benul dat elke gedachte, elk woord, elke daad werd onthouden, in aanmerking genomen en erop uitging een eigen leven te leiden. Evenmin wist ik dat de energie van het leven direct van invloed was op alles wat ze beroerde. Het is alsof we moeten leven in een soort onmetelijke zee of soep van elkaars energie neerslag en gedachtegolven en dat elk van ons verantwoordelijk wordt gehouden voor zijn of haar bijdrage en voor de kwaliteit van de ingrediënten die we eraan toevoegen.”

De magie van het denken.
Gedachten vertegenwoordigen energie en wanneer we bepaalde gedachten maar vaak genoeg herhalen dan zal die energie - met de innerlijke overtuigingen die daarbij horen - als een wolk om ons heen blijven hangen. Zulke gedachten zijn dan geen vrijblijvende hersenspinsels meer die weer voorbijdrijven, maar energieën die zich aan ons hechten. Zij bepalen onze waarheid en ze bepalen ook wie en wat we zijn en hoe we ons voelen.
Het denken bepaalt dus of we blij zijn of bang of verdrietig. Door ons denken actief en bewust te besturen kunnen we daarom grote invloed uitoefenen op de manier waarop we onszelf en de wereld om ons heen beleven. Het denken is dan ook veel meer dan het gereedschap van onze logica. Gedachten bepalen onze afstemming op de wereld. Ze zijn als de tuner van de radio. Ze richten ons op bepaalde aspecten van de werkelijkheid zoals we met de keuze van een radiozender ons richten op een bepaald radioprogramma.

Wanneer we beseffen hoe ingrijpend gedachten zijn en welke invloed ze op ons uitoefenen, dan wordt duidelijk dat we op een zorgvuldige manier met ons denken moeten omgaan. Negatieve gedachten moeten we vermijden, positieve gedachten moeten we juist activeren. Maar we moeten ook selectief zijn met de films waar we naar kijken of de muziek die we beluisteren. Gewelddadige of angstige beelden en geluiden kunnen ons op een negatieve manier beïnvloeden. Blije of positieve ervaringen kunnen ons zodanig beïnvloeden dat we als het ware boven onszelf kunnen uitstijgen.
Wanneer we heel lang disfunctionele denkpatronen met ons mee hebben gedragen, dan kunnen we die niet zo gemakkelijk veranderen. We zijn er namelijk diep in onszelf van overtuigd dat die gedachten de waarheid vertegenwoordigen en je bent niet snel geneigd om je eigen waarheid in twijfel te trekken. Wanneer we van jongs af aan ervan overtuigd zijn geweest dat we niet goed genoeg zijn of niet mooi genoeg of anderszins tekort schieten, dan veranderen we die opvatting niet door de losse opmerking dat we best OK zijn. Zo’n gedachtepatroon hangt als een deken om je heen en die deken sluit je af van nieuwe inzichten en nieuwe waarheden. Om je gedachten te veranderen moet je heel hard werken. Oude overtuigingen kunnen we alleen door een langdurig en aanhoudend tegenoffensief uit ons systeem halen. Daartoe moeten we onze gedachten zorgvuldig herprogrammeren, bijvoorbeeld door positieve affirmaties te gebruiken.
• Negatieve ervaringen worden - in belangrijke mate- veroorzaakt door negatieve overtuigingen. Die overtuigingen vertegenwoordigen onze waarheid.
• Die -negatieve- overtuigingen hangen als een deken om ons heen en sluiten ons af voor positieve ervaringen.
• Gedachtewolken kunnen uitgroeien tot obsessies waarvan we ons nauwelijks nog op eigen kracht kunnen bevrijden.
• Om meer positieve ervaringen te krijgen moeten we de wolk van oude overtuigingen vervangen door positieve gedachten, bijvoorbeeld met behulp van affirmaties.

De beperkingen van het denken.
Niet alleen ons denken vormt onze waarheid. Emotioneel kun je bijvoorbeeld een heel andere waarheid ervaren dan rationeel. Je kunt bijvoorbeeld verliefd zijn op iemand en rationeel weten dat dit niet verstandig is. Emotioneel gezien is dat niettemin jouw waarheid. Het denken heeft dus niet het monopolie over de ‘waarheid’. Er zijn waarheden waartoe het denken geen toegang heeft. De allerbelangrijkste waarheid die ontoegankelijk is voor het denken betreft het ‘zelf’.

Wanneer je zegt ‘ik denk’, dan is er een ‘gedachte’ en een ‘ik’ dat die gedachte heeft. Het ‘ik’ is de waarnemer van de gedachte, zoals een oog naar de wereld kijkt. Het denken is het gereedschap van het ‘ik’. Met het denken onderzoekt het ‘ik’ de uiterlijke werkelijkheid maar het denken kan niet gebruikt worden om het ‘ik’ te onderzoeken. Het denken kan wel allerlei eigenschappen en ervaringen overpeinzen, maar de essentie van het -ik- kan niet op deze manier worden gevonden. Het is als een oog dat in de wereld kijkt. Het oog kan alles zien, behalve zichzelf. De ultieme vraag “Wie ben ik” kan dan ook niet door het denken worden beantwoord. Om een antwoord op deze vraag te vinden moeten we het denken juist loslaten.
In de praktijk blijkt het heel moeilijk te zijn om het onderscheid tussen het ‘zelf’ en het ‘denken’ duidelijk te houden. Dat komt omdat we ons met onze gedachten identificeren. Wanneer we naar een leuke film kijken, dan identificeren we ons met de hoofdpersoon daarvan. We zijn blij of verdrietig, afhankelijk van de ervaringen van de hoofdpersoon in de film. Hetzelfde gebeurt met ons denken. Wanneer we blije gedachten hebben dan identificeren we ons met die blijheid en worden we blij. Wanneer we sombere gedachten hebben dan identificeren we ons met die somberheid en dan worden we zelf ook somber. Door identificatie met het denken verliest het ‘zelf’ zich in die gedachte en daarom raak je als het ware je ‘zelf’ kwijt. Het denken zorgt ervoor dat we ons identificeren met ons lichaam en onze gedachten en gevoelens. We denken dat we ons lichaam zijn maar eigenlijk zijn we de ‘waarnemer’ van het lichaam. Door ons te verliezen in datgene waarmee we ons identificeren raken we het contact met ons werkelijke ‘zelf’ kwijt. Dat werkelijke zelf is puur en zuiver bewustzijn dat we niet kunnen omschrijven omdat elke omschrijving die zuiverheid vertroebelt. Het is onze goddelijke essentie.
• Het denken is het gereedschap waarmee ‘ik’ de wereld kan onderzoeken.
• Er is dus een onderscheid tussen de ‘gedachte’ en het ‘ik’ dat deze gedachte heeft.
• Wanneer ‘ik’ me met de gedachte identificeer dan verlies ik mezelf en weet ik niet meer wie ik in diepste wezen ben.
• Alleen door alle gedachten los te laten kan ik me- ‘zelf’ weer ontdekken.

Denken als gereedschap voor spirituele ontwikkeling
Omdat gedachten energie vertegenwoordigen kun je je gemakkelijk voorstellen dat positieve en liefdevolle gedachten een helderder frequentie hebben dan boze of gewelddadige gedachten. Met behulp van je denken kun je je dus afstemmen op een bepaalde frequentie en die frequentie wordt wel je lichtindex genoemd. In het Tibetaanse Boeddhisme wordt die techniek gebruikt bij de Phowa meditatie. Dat is een visualisatie methode die stervenden helpt om zich op een hogere dimensie af te stemmen. Hoe helderder je gedachten zijn, des te zuiverder wordt je afstemming. Ook voor het streven naar verlichting kun je het denken gebruiken. Bijvoorbeeld door een meditatie die bekend staat onder de naam Japa of Nāma, wat in het Sanskriet ‘naam’ betekent. Dit is het voortdurend in gedachten herhalen van de naam van God. Het is een meditatie vorm die in alle mystieke tradities wordt gebruikt en die geldt als een ‘onfeilbare weg naar verlossing’.
Welke naam van God je daarbij gebruikt is niet zo belangrijk. Waar het om gaat is dat deze naam een afstemming van je energie inhoudt die vrij is van verontreinigingen. Het is de zuiverste energie waarmee je je kunt verbinden en hij zuivert je systeem dus ook van alle negatieve of belemmerende gedachtepatronen. Het gaat erom die naam of die mantra te vinden die voor jou werkt en die jou optilt naar een zuiverder bewustzijnsniveau. Die naam of mantra werkt sterker naarmate ze minder mentale betekenis heeft. Ze maakt je dan vrij van het denken. Ze tilt je als het ware boven het denken uit en brengt je in de stilte die je verbindt met je goddelijke essentie, je ‘Zelf’. Dit gebeurt bijvoorbeeld ook met Transcendente Meditatie.

De Japa meditatie houdt in dat je op elk moment dat je wakker bent en vooral ook voordat je gaat slapen, die heilige naam in gedachten herhaalt. Je kunt gewoon je werk doen met alle verplichtingen die daarbij horen maar wanneer het ‘denkapparaat’ niet nodig is voor je werk dan schakel je weer over op je mantra. Je voorkomt daarmee in de eerste plaats dat je gevangen blijft in eventuele negatieve gedachten. In plaats daarvan stem je je voortdurend af op een positieve vibratie. Een voordeel van deze meditatie methode is ook dat niemand weet dat je hem gebruikt. Je doet gewoon je werk maar in plaats van warrige gedachten als achtergrond muziek van je denken, heb je nu de naam van God (of een mantra of affirmatie) in je hoofd als een verankering tegen al die chaos. Zo zuiver je je denken op een heel grondige manier. Cognitieve therapie vervangt een negatieve gedachte door een positieve gedachte. Japa meditatie zou je daarom ‘cognitieve therapie in z’n ultieme vorm’ kunnen noemen.
• Ons denken vormt een onophoudelijke stroom van wisselende energieën.
• Door ons consequent af te stemmen op de meest zuivere gedachte die inhoudelijk geen betekenis heeft bannen we alle andere gedachten uit.
• Zo komt het denken tot rust waardoor we boven het denken worden uitgetild.
• Daarmee komen we in contact met ons ware ‘Zelf’.

Transpersoonlijke ontwikkeling
We leven in een wereld van innerlijke overtuigingen, onze conceptuele werkelijkheid. Deze overtuigingen vormen onze waarheid maar eigenlijk hebben ze doorgaans niet zoveel met een objectieve en zuivere waarheid te maken. Onze waarheid is verkleurd door onze overtuigingen over de waarheid. Persoonlijke groei betekent dat we die verkleuring steeds meer loslaten zodat we een steeds zuiverder waarheid kunnen zien. Uiteindelijk kunnen we dan onze identificatie met onze overtuigingen loslaten en de objectieve getuige worden van alles wat we ervaren.
Wanneer je met je eigen gedachten aan de slag gaat dan kun je nogal wat ‘rommel’ tegenkomen zoals negatieve of destructieve gedachten over jezelf of anderen. Omdat jouw gedachten ook jouw waarheid vertegenwoordigen kan het heel moeilijk zijn om er achter te komen dat jouw ‘waarheid’ helemaal geen ‘waarheid’ is maar dat het eigenlijk willekeurig aangeleerde innerlijke overtuigingen zijn. Wat is waar en wat niet? Daar kom je niet zo gemakkelijk uit. Je eigen waarheden zijn het fundament van waaruit je leeft en wanneer dat fundament dreigt te worden aangetast dan kun je behoorlijk in de verwarring komen. Dat fundament opgeven betekent gevoelsmatig dat je een beetje dood gaat en daar zul je je tot het uiterste tegen verzetten. Dat is één van de redenen waarom spirituele groei zo moeilijk is: we moeten onze oude waarheden opofferen! De meeste mensen zijn dan ook pas bereid om hun ‘waarheid’ prijs te geven wanneer ze helemaal vastgelopen zijn en geen andere uitweg meer zien. Hoe meer moed we hebben om oude waarheden los te laten, des te gemakkelijker zullen we kunnen groeien.

Gepubliceerd in Spiegelbeeld, december 2005
Kees Aaldijk
Psycholoog en Transpersoonlijk therapeut
www.transpersoonlijk.nl